Chak 28 oktòb, kominote kreyolofòn yo atravè lemond selebre Jounen Entènasyonal Lang ak Kilti Kreyòl, yon okazyon pou valorize richès istorik, lengwistik ak kiltirèl pèp ki pale lang kreyòl yo.
Pou ane 2026 la, Akademi Kreyòl Ayisyen (AKA) chwazi tèm « Kreyòl : fòs, kreyasyon ak konesans » pou selebrasyon Mwa Lang ak Kilti Kreyòl la. Tèm sa a mete aksan sou kapasite lang nou an pou ini yon pèp, ankouraje kreyativite ak kontribye nan transmisyon konesans ak devlopman sosyete a.
Pou nou menm Ayisyen, kreyòl la depase yon senp mwayen kominikasyon. Li se memwa zansèt nou yo, yon ekspresyon rezistans ak youn nan pi gwo fondasyon idantite nasyonal nou.
Orijin istorik ak lengwistik kreyòl ayisyen an
Kreyòl ayisyen an te devlope sitou pandan XVIIe ak XVIIIe syèk yo, nan koloni Sen Domeng, anba dominasyon Lafrans. Li te pran fòm atravè kontak ant varyete lang fransè kolon yo te pale ak divès lang Afriken yo te pote, sitou soti nan Afrik Lwès ak Afrik Santral.
Malgre yon gwo pati nan vokabilè li soti nan fransè, kreyòl ayisyen an genyen pwòp sistèm gramatikal, fonolojik ak sentaksik li. Se yon lang natirèl, konplè, ki kapab eksprime tout kalite panse, soti nan lavi chak jou rive nan literati, filozofi, syans ak diplomasi.
Li te devlope nan yon kontèks kolonizasyon, esklavaj ak rezistans, epi li kontinye pote memwa batay istorik pèp ayisyen an pou libète ak diyite.
Lang kreyòl yo atravè lemond
Lang kreyòl yo prezan nan plizyè dizèn peyi ak teritwa atravè lemond, sitou nan Karayib la, Amerik yo, Afrik, Oseyan Endyen an ak Pasifik la.
Pami peyi kote yon lang kreyòl genyen estati ofisyèl, nou jwenn Ayiti, Sesel ak Vanwatou. Nan lòt peyi tankou Sent Lisi, Dominik, Jamayik, Grenad, Giyàn, Sirinam, Moris, Kap Vè ak Gine-Bisawo, diferan lang kreyòl okipe yon plas enpòtan nan lavi popilasyon an.
Nou jwenn yo tou nan teritwa tankou Matinik, Gwadloup, Giyàn fransè, La Reyinyon, Aruba ak Kiraso.
Li enpòtan pou nou konprann pa egziste yon sèl lang kreyòl inivèsèl. Chak lang kreyòl genyen pwòp orijin, estrikti ak karakteristik lengwistik li.
Gras ak dyaspora ayisyèn nan, kreyòl nou an kontinye viv Ozetazini, Kanada, Lafrans, Repiblik Dominikèn, Brezil, Chili ak nan anpil lòt peyi.
Kreyòl : pi gwo lyen ki ini tout Ayisyen
Ayiti genyen yon istwa eksepsyonèl, yon patrimwàn kiltirèl rich, mizik, tradisyon, gastronomi ak senbòl nasyonal ki fè fyète nou.
Men, pami tout richès sa yo, lang kreyòl la okipe yon plas san parèy, paske se li ki simante tout Ayisyen ansanm, kèlkeswa orijin sosyal yo, nivo edikasyon yo, kwayans yo oswa kote yo abite.
Atik 5 Konstitisyon ayisyèn 1987 la deklare :
« Sèl lang ki simante tout Ayisyen nèt ansanm, se kreyòl la. »
Konstitisyon an rekonèt kreyòl ak fransè kòm de lang ofisyèl Repiblik Ayiti.
Nou kapab pale fransè, anglè, panyòl, pòtigè, mandaren oswa nenpòt lòt lang. Sepandan, kreyòl la rete youn nan pi gwo mak ki idantifye nou kòm Ayisyen.
Se lang manman nou, lang istwa nou, lang tradisyon nou ak lang ki konekte nou ak rasin nou.
Pwovèb kreyòl : sajès ak filozofi yon pèp
Youn nan pi gwo richès patrimwàn lengwistik ayisyen an se pwovèb nou yo, ki transmèt eksperyans, valè moral ak filozofi lavi atravè jenerasyon yo.
« Men anpil, chay pa lou. » — Solidarite ak koperasyon se fondasyon fòs kolektif.
« Dèyè mòn gen mòn. » — Lavi toujou prezante nouvo defi ak nouvo responsabilite.
« Kreyòl pale, kreyòl konprann. » — Lang ak kilti kreye yon konpreyansyon ki depase mo yo.
« Piti piti, zwazo fè nich li. » — Pasyans ak pèseverans pèmèt nou reyalize gwo objektif.
Pwovèb sa yo montre kreyòl ayisyen an se pa sèlman yon zouti kominikasyon, men tou yon patrimwàn entelektyèl ak filozofik ki merite jwenn plis plas nan edikasyon ak rechèch akademik.
Kreyòl : edikasyon, devlopman ak diplomasi kiltirèl
Valorize lang kreyòl la mande yon angajman dirab pou ranfòse prezans li nan edikasyon, administrasyon piblik, rechèch syantifik, teknoloji ak lavi enstitisyonèl peyi a.
Nan relasyon entènasyonal, lang reprezante yon enstriman enfliyans, dyalòg ak koperasyon ant pèp yo.
Kòm yon Ayisyèn ki angaje nan diplomasi kiltirèl ak relasyon entènasyonal, mwen konsidere kreyòl ayisyen an kòm youn nan pi gwo resous imateryèl peyi nou kapab valorize sou sèn entènasyonal la.
Pwomosyon lang nou an kapab ankouraje echanj akademik, patenarya kiltirèl ak koperasyon ant Ayiti ak lòt kominote kreyolofòn yo.
Yon peyi pa sèlman prezante tèt li devan lemonn atravè ekonomi li oswa enstitisyon li. Li prezante tèt li tou atravè lang li, listwa li, kilti li ak valè li.
Pwoteje lang nou, se pwoteje avni nou
Nan okazyon Jounen Entènasyonal Lang ak Kilti Kreyòl sa a, mwen envite tout Ayisyen, kit yo ap viv ann Ayiti, kit yo nan dyaspora a, pou yo kontinye pale, ekri, anseye ak valorize lang kreyòl la.
Pale plizyè lang se yon richès ak yon avantaj nan yon mond globalize. Men, respekte lang manman nou se yon responsabilite anvè pwòp idantite nou.
Kreyòl se pa sèlman yon eritaj nou resevwa nan men zansèt nou yo. Se yon patrimwàn nou genyen devwa pou nou prezève, devlope epi transmèt bay jenerasyon k ap vini yo.
Paske lè nou pwoteje lang nou, nou pwoteje memwa nou. Lè nou valorize kilti nou, nou ranfòse idantite nou. Lè nou transmèt eritaj nou, nou prepare avni nasyon nou.
Ann pale kreyòl. Ann ekri kreyòl. Ann anseye kreyòl. Ann fè kreyòl briye atravè lemond.
Viv lang kreyòl !
Viv kilti kreyòl !
Viv Ayiti !
