Se pou anseyan ak direktè lekòl ayisyèn yo

Direktè, enspekè depatmantal yo nan MENFP a

Konseptè ak editè kourikoulòm yo

Se pou tout aktè edikatif yo

Lang, tankou tout enstitisyon sosyal, se yon mwayen ki pèmèt chak moun viv byen nan yon sosyete dapre lengwis Charles Bally. Nan ane ki sot pase yo, gen anpil etid ak rechèch ki fèt sou kesyon lang nan lekòl ann Ayiti. Etid sa yo rive fè nou konprann tout enfliyans metrize yon lang genyen sou fason elèv yo bati konesans yo, ki se youn nan chimen reyisit yo. Lè nou pran konsèp « metrize lang » nan, nou wè ke li varye selon egzijans, chak chèchè, chak lengwis, elatriye. Pou Alex Hammond li menm, nou kapab sitiye metriz sa a sòti nan fasilite yon moun genyen nan kovèzasyon li nan yon lang, pou rive nan metriz operasyonèl lang lan nan yon kontèks pwofesyonèl ki mande yon gwo nivo. Se konsa, pa definisyon, metrize yon lang, ale pi lwen pase kenbe yon konvèzasyon nan lang sa a. Pou metrize nenpòt lang, fòk ou kapab sèvi ak lang sa a nan yon fason apwopriye nan sitiyasyon kote ou twouvew la. Si nou vle ale pi lwen, nan yon sans pi konkrè, nou kapab di metrize yon lang se pale l’, se ekri l’, se li l’; se kapab konprann, fè moun konprann ou, diskite nan lang sa a, nan yon fason klè, nan nenpòt sitiyasyon nan lavi sosyal, pwofesyonèl, elatriye. Konsa, nou kapab konprann ke nan nenpòt entèvansyon pou anseye ak aprann yon lang, kritè nou sot site la a yo dwe pran an kont.

Si nou refere nou ak Cadre Européen Commun de Référence pour les Langues, yo rele CECRL la, ke konsèy Ewòp la te pibliye nan lane 2001 an , nou wè ke kritè sa a yo ak anpil lòt ankò, nesesè pou pratike yon lang kòrèkteman. CECRL la fè tout sak te posib pou li poul dekri ki sa elèv kap aprann yon lang (oubyen aprann nan yon lang) dwe aprann pou yo kapab sèvi ak lang sila a pou yo kominike. Li fè tou, lis konesans ak konpetans yon moun ta dwe genyen, ki se yon ansanm de lign moun nan kapab swiv ki pral pèmèt li pale lang nan vre. Kritè yo rezime nan aktivite sa yo: koute, li, patisipe nan yon konvèzasyon, pale, kontinye pale, ekri. Kidonk, nou kapab di ke itilize kritè sa yo kapab pèmèt elèv yo pi byen bati konesans yo.

Elèv yo kap bati pwòp konesans pa yo ak lang lan

Nan triyang pedagojik ak didaktik, Jean Houssaye[1] te devlope nan lane 2000 la (anèks 1), genyen twa eleman ke tout edikatè dwe konsidere: anseyan an a, elèv la, konesans lan. Eleman sa yo nesesè pou zak pedagojik la. Men elèv la limenm gen yon relasyon espesyal ak konesans lan paske nan nouvo konsiderasyon zak pedagojik ak didaktik nan domèn edikasyon an , eseyan an dwe konsidere elèv la tankou potomitan, eleman santral nan sa lap aprann nan. Konsa, li dwe gen yon relasyon dirèk ak konesans lan pou li ka bati l’ poukont li. Pou ede l’ bati konesans sa a , elèv la bezwen yon gid e se sa anseyan an dwe ye pou li. Konsa, pandan youn (anseyan an) ap fè travay li nan ansèyman, lòt la menm (elèv la) ap aprann ; Se ak sa tout fòmasyon sanble.

An jeneral, konstriktivis yo ankouraje chak anseyan pran an konsiderasyon konesans elèv yo, espesyalman nan mande yo opinyon yo sou baz prensip yo rele patisipasyon aktif la, pandan yap bati pwòp konesans pa yo. (Larochelle & Bednarz, 1994). Yon lòt kote, aprantisaj ak devlopman konpetans elèv yo posib sof si pratik ak metòd anseyan yo se yo menm li vize epi se sou yo li santre, nan yon sitiyasyon kote youn ap entèraji ak lòt. Nan kontèks bati konesans lan, nan aprantisaj ak ansèyman, entèaktivite se youn nan premye prensip ki dwe konsidere. Sa vle di, lè gen entèraksyon ant anseyan ak elèv pou aprantisaj nenpòt konpetans, sa pèmèt sila yo aprann pi byen e pi vit konpetans sa a (Tardif, Désilets, Paradis, & Lachiver, 1992). Nan yon kontèks edikasyon ak lengwistik, konpetans sa a ka soti nan repetisyon[2] aktivite nan yon lang ke elèv yo ap aprann. Nan sans sa a, pratike lang lan, nan fè ak refè aktivite ladan, pa sèlman pral pèmèt elèv yo metrizel byen, men sitou pral ba yo opòtinite pou yo pi byen metrize tout konsèp ak nosyon yo gen pou yo wè nan sal klas la nan nenpòt matyè, paske lang lan se tankou yon kanal, kote tout konesans dwe pase.

Ann Ayiti, lang fransè a , malgre se pa lang manman ayisyen, se lang enstriksyon ak ansèyman. Sa di nou ke se nan lang sa a elèv yo pral eseye gen aksè ak konesans lan pou yo batil pou kont yo, paske preske tout liv yo ekri nan lang sa a. Men, daprè rechèch nou, pa gen anpil ladan yo ki metrizel reyèlman. Men kisa ki di sou lang yo pale depi yo tou piti a, savledi Kreyòl la , lang manman yo a ?

Lang nan se yon faktè detèminan nan bati konesans elèv yo, espesyalman nan matematik, lekti, konpreyansyon tèks yo, ekspresyon oral, agimante sou yon sijè, elatriye. Genyen konkrètman konpetans sa yo nan lang kreyòl la enpòtan anpil e sitou ap itil elèv yo pou yo kapab epanwi yo pi byen, pou yo menm ak pou sosyete a.

Relasyon lang nan epanwisman (devlopman) pèsonel ak kiltirèl elèv la

Santi w epanwi se santiw byen nan lavi w, nan kòw, gen konfyans nan tèt ou, santiw konfòtab, alèz nan relasyon w avèk lòt moun, pa santi yo mete w aleka elatriye…(Seligman, 2013). Elèv souvan fè fas ak entolerans lòt kanmarad yo nan sal klas la, espasyalman nan relasyon yo avèk konesans ak konpetans yo. Se yon entolerans ki konn manifeste pa fawouch, ki pafwa konn fè elèv ki viktim nan repliyel nou limenm (mwens patisipasyon pa egzanp). Sitiyasyon sila a ka deranje devlopman konpetans li nan sa ki wè ak lekòl, e menm nan sa ki wè ak relasyon li ak lòt moun, ki esansyèl pou epanwisman pèsonèl ak kiltirel li.

Trè souvan nan lekòl ayisyèn yo, pa metrize lang fransè se youn nan koz prensipal entolerans sa a, espesyalman an tèm de ekspresyon oral, ki gen yon enpòtans esansyel nan metriz yon lang. Vrèman vre, elèv yo konn pran plezi nan fawouche youn lòt espesyalman lè lòt la ap pale epi l komèt yon ere diksyon, oswa erè nan gramè…elatriye. Kòm lekòl la se youn nan premye kote yo transmèt konesans ak valè, anseyan an gen devwa pou akonpaye chak elèv nan konstriksyon idantite l (Demougin & Sauvage, 2012) ak pèsonalitel tou , pou yon pi bon epawisman (devlopman) pèsonèl pandan lap fè jefò pou li evite otan ke posib nwizans ak fawouch nan mitan elèv yo. Sètènman, nou pral dakò ke yon agiman konsa pa tap bezwen evoke si lekòl ayisyèn nan se te kote lang kreyòl la, lang manman elèv yo, te nan yon plas lejitim nan pwosesis ansèyman ak aprantisaj la.

Genyen yon lòt faktè ki kapab anpeche devlopman pèsonèl elèv la, ki kapab mennen jouk nan esklizyon pwòp tèt li, ki pral menm enfliyanse devlopman kiltirèl li : Se eka ki genyen ant lekòl leta ak lekòl prive yo, sitou nan itilizasyon lang. Kòm Ayiti se yon peyi ki sosyolojikman ranpli ak prejije, menm lekol la patisipe nan reflete inegalite sosyal yo. Men nou ret kwè ke youn nan fason pou rezoud pwoblèm reprezantasyon sosyal ki poze a se pwomosyon yon lekòl kote tout moun santi yo an sekirite e konfòtab, kennenpòt kondisyon sosyal ak ekonomik paranl ; yon lekòl kote yon lang (komen) rapwoche yo youn ak lòt, rapwoche yo ak konesans lan, savwa a, pandan nap bay tout lòt lang yo plas yo merite.

Faktè kiltirèl la nan dimansyon sa a parèt nesesè tou. Elèv la, gras ak lekòl, dwe kapab louvri tèt li a mond lan. Kidonk, favorize yon apwòch kiltirèl nan ansèyman an endispansab pou epanwisman chak elèv. Tankou Claudie Haigneré dil « Kilti, se yon pòt gran ouvè sou lemond.»[3] Nan sans sa a, se yon dimansyon ki kapab kontribiye nan fòmasyon entegral elèv yo.

Rapò difikilte langaj genyen ak esklizyon kiltirèl élèv yo

Tankou nou konprann li gras a rechèch nou, nan lekòl ann Ayiti, yo itilize yon lang diferan de lang anpil elèv itilize lakay yo oubyen nan lari. Se konsa, lang nan lekòl la ak lang lakay la parèt enkonpatib. Kijan elèv yo ap kapab devlope kiltirèlman gras ak lekòl, si lang lekòl la pa menm ak lang yo pale chak jou a, sil pa lang yo metrize a ? Nan liv li a Le verbe contre la barbarie, Alain Bentolila, yon lengwis fransè, montre ke pou evite nou mal konprann rankont lengwistik ak kiltirèl la, anseyan ak paran dwe fè jefò pou mete sou pye yon kopatibilite lengwistik ak kiltirèl ant lekòl ak fanmi, an mezi ke timoun nan ap grandi, epi ap aprann nan sosyete a. Sa fè nou konsidere konsèp sosyolojik yo rele « Kapital kiltirèl » ke Pierre Bourdieu ak Jean-Claude Passeron te prezante nan liv yo a La Reproduction. Anfèt, tout resous natirèl ki disponib nan yon moun, ki se byen natirèl li, tankou de otè yo di li, se divès kalite aksyon pedagojik familyal ki transmèt, e ki pèmèt nou santi prezans yo lakay chak moun. (Huguet, 2008) ,(Jourdain & Naulin, 2011). Se poutèt sa a nou kwè fanmi an gen yon wòl espesyal nan pwosesis aprantisaj la.

Daprè rechèch nou te fè sou elèv lekòl pilbik ann Ayiti, nou te poze kesyon fanmi/ paran, e sitou kesyon plas yo nan skolarite pitit yo. Men malerezman, nou te konstate ke anpil nan elèv sa yo sòti nan fanmi ki pa gen gwo mwayen, ki sòti nan katye pòv yo dèfwa, kote anpil nan paran yo « pafwa » pa konn li, ni ekri (daprè dokiman nou te konsilte nan lekòl yo avèk otorizasyon eksepsyonèl). Se souvan paran sa yo ki konpoze proletarya ak sou proletarya nan vil yo. Nou te konprann ke li pi difisil pou elèv ki nan sitiyasyon sosyo ekonomik sa yo eksplwate yon kapital kiltirèl ki preske pa egziste. Pou yo sòti tèt yo, e evite tout eksklizyon kiltirel, elèv sa yo oblije travay de fwa pi di ke lòt yo.

Sa te fè nou konprann tou ke yon elèv kap pale kreyòl sèlman, lakay li ak nan lari e ki dwe fè fas a lang fransè a sèlman nan sal klas la, ka fasilman devlope lakin nan konpreyansyon savwa yo propoze l la. An reyalite, daprè ankèt nou te fè , nan sal klas la toujou gen pwoblèm patisipasyon lè se fransè kap pale. Poutan, patisipasyon ogmante imedyatman si se lang kreyòl la ki itilize (se yon fenomèn ki prezan anpil nan inivèsite yo).

Youn nan kesyon nou toujou poze se : Ki jan ou kapab aprann ak konprann konesans nan yon lang ou pa pale ni metrize? Men nou wè tou ke sa posib nan kèk lòt peyi.[4] Malerezman ann Ayiti sa a se yon sitiyasyon ki te toujou prezan paske nou gen yon rapò istorik ak lang fransè. Menm ak refòm Bernard la, sa pat chanje anpil bagay, eksepte ke konsèp diglosi a, te teyorikman ranplase pa bilengwis. Sa fè nou panse ak yon Enkapasite lengwistik , yon konsèp ke plizyè chèchè ki te travay sou pwoblèm lang ann Ayiti toujou evoke. Nou kapab ateste sa jiskaprezan, paske fenomèn sa a kontinye andikape aprantisaj la ak konpreyansyon konesans lan nan sal klas la.

Anplis, Alain Bentolila te devlope lide ke pou anpil elèv, pran gou nan lang ak nan kilti malerezman, pa yon bagay ki natirèl, ni espontane lakay yo. Yo pa tankou elèv lontan predispoze epi motive pou egzekite travay pa yo antan ke elèv.(metye yo antan ke elèv). Nan sans sa a , metrize yon lang aloral ak alekri pa sifi pou pèmèt elèv yo ale byen lwen . Malgre tou, e avèk konsta ke nou fè, elèv ayisyen an toujou vle travay ak aprann menmm si nou dwe mete an kesyon konpreyansyon l sou sal aprann nan…

Pwoblematik enklizyon kreyòl, lang matènèl la, nan lekòl

Ayiti, kòm nou konnenl, se yon ansyèn koloni fransèz. Kidonk li erite sistèm edikasyon l lan sou modèl edikatif fransè a. An verite, listwa aprann nou ke fenomèn lengwistik nap evoke nan travay sa a te devlope paske apre lendepandans peyi a , se te fransè ki te dirije lekòl nou yo. Reyèlman vre, premye direktè premye lise ki te fonde nan lane 1816 la se te yon fransè M. Balette ;premye direktris premye lekòl Nòmal Enstititris la se te yon fransèz, Mlle Marodon [5]. Apre siyati konkòda 1860 lan, anpil kongregasyon fransèz te debake ann Ayiti (Mè Saint Joseph de Cluny yo, frè Instruction Chrétienne yo). Yo tout te antreprann, dapre istoryen nou yo pou yo te fè de sistèm edikatif nou an, yon sistèm kalke sou yon modèl fransè .

Kidonk, fransè a te vin sèl lang transmisyon konesans lan jiskaske refòm Bernard la te komanse pwone enklizyon kreyòl la nan lekòl. Men nou dwe deja konprann ke a travè lane yo, lang matènèl la (kreyòl la ) te sosyalman majinalize e lang fransè a, ki tap domine, te rete malgre tou inaksesib pou anpil moun. De sitiyasyon sa a te dekoule anpil fay nan sistèm edikatif nou an tankou yon to echèk skolè elve, inegalite sosyal, analfabetizasyon, dekwochaj skolè…elatriye.

Sitiyasyon lengwistik la pap ka chanje si relasyon kreyòl la ak fransè a pa modifye. Menm refòm Bernard la ki te garanti itilizasyon kreyòl la nan lekòl yo pat rive detwi tout sa listwa te enstore nan mitan de lang sa yo[6]. Se sak fè jodi a li plis ke enpòtan pou nou poze kesyon sa yo e kontinye reflechi sou eka ki egziste ant de lang sa yo.

Plas kreyòl la nan ansèyman ann Ayiti

Gwo abim ki genyen ant lang matènèl elèv la lèl rive lekòl la ak nan lang li pral aprann li ak ekri a egziste vre ann Ayiti. Pou byen dekri sitiyasyon an Alain Bentolila nan liv li a (Le verbe contre la barbarie) pale nou de Ensekirite lengwistik jeneralize. Men si nou ta anvi kwè ke lekòl ayisyèn nan te fè yon chwa lengwistik, chwa sa a ta dwe o sèvis epanwisman elèv yo ak pèspektiv yo pou lavni ak ensèsyon (enklizyon) sosyal yo. Li pa ta dwe sèvi pou fè to echèk elèv yo ogmante pandan lane yo ap defile.

Nan sans sa a , èske n ka di ke itilite sosyal ak valè pedagojik lekòl la pran an konsiderayon vre ? An verite, lekòl ayisyèn nan twouvel konfwonte ak disparisyon valè yo, ak inegalite sosyal, ekonomik, ak vyolans, tout kalite katastwòf e notaman ak yon ensekirite lengwistik. Se presizeman faktè sa yo ki enfliyanse e detèmine tout sa nou kapab di sou lekòl la e notaman ke li echwe nan finalitel sou plizyè aspè . Se vre nan lane 1979 te gen yon solisyon ke minis Joseph C. Bernard te pwopoze : Refòm nan. Yon dispozitif ki tap pwone sa yo te rele bilinguisme équilibré a(fransè /kreyol). Men anpil otè ak lengwis, toujou montre nou ke si pa gen yon veritab pouvwa politik lingwistik, nou ka toujou atann nou ak echèk skolè, echèk pwofesyonèl e menm, yon echèk sivik. [7]

Konklizyon

Dapre tout sa nou sot di la yo, li parèt esansyèl pou nou montre kèk repè pou pèmèt aktè edikatif yo reyaji epi kontinye aji. An verite, nan aprantisaj nenpòt ki lang , genyen zouti ak strateji ki kapab ede elèv yo pou asire skolarite yo : Nan ka Ayiti, yon skolarite de kalite soti nan preskolè rive nan segondè kat. Avan tout bagay nou ta dwe ranfòse fòmasyon ak sansibilizasyon anseyan yo ; notaman nan didaktik nan kreyòl ak nan fransè. Paske si Ayiti gen de lang « ofisyèl » toulède ta dwe kòrèkteman itilize nan lekòl. An verite, ansèyman yon lang pase pa didaktik lang nan. E kòm jiskaprezan fransè a pran devan sou kreyòl la , nou ta dwe mobilize tou zouti pou pèmèt anseyan yo itilize kreyòl la nan klas nan yon fason ki pi fòmèl.

Sepandan, youn nan eleman ki pi enpòtan nan aprantisaj yon lang se aksè ak resous nan lang nan. Poutan, nan anpil ka nan lekòl ann Ayiti, nou wè pifò liv ki egziste yo ekri an fransè. Nou ta dwe fè pwomosyon liv kreyòl nan lekòl yo, nan mete yo disponib nan bibliyotèk lekòl tankou bibliyotèk minisipal yo ; valorize moun kap ekri an kreyòl pou lang sila a jwenn yon plas reyèlman nan sosyete ayisyèn nan an jeneral e nan edikasyon an patikilye ; kidonk, bay literati kreyòl la plas li. Nou ta dwe tou konbat prejije ki fè anpil moun kwè ke lang kreyòl la nan lekòl se yon baryè, ke se yon gwo defi ki pap ka leve, ke nou pap ka ale lwen ak lang sila a. Li enpòtan tou pou nou ta gen yon politik edikatif ki mete annavan lang kreyòl la , kise lang tout ayisyen, pandan nap jete yon nouvo koudèy sou enpòtans li nan lekòl pou byennèt ak epanwisman elèv yo, pandan yap bati bon jan konesans ki pral ede yo pi devan.

----------------------

Referans

Bentolila, A. (2007). Le verbe contre la barbarie. Apprendre à nos enfants à vivre ensemble. Paris: Odile Jacob.

Bentolila, A., & Gani, L. (1981). Langues et problèmes d'éducation en Haïti. Persée , pp. 117-127.

Demougin, F., & Sauvage, J. (2012, Décembre 1). Construction identitaire à l'école. Tréma , pp. 33-34.

Haigneré, C. (2016). La culture permet à l'Homme de s'élever au-dessus de lui-même. [En ligne]. Consulté le 20 avril 2018 à 00:12, heure d'Haïti.

Hammond, A. (2013, Mai 19). Plus on parle des langues, plus c'est facile d'en apprendre. Apprendre les langues . ESL.

Huguet, M.-C. (2008, Janvier 1). Capital culturel et inégalités sociales de réussite scolaire: les effets des pratiques musicales. Revue française de pédagogie (162), pp. 45-57.

Jourdain, A., & Naulin, S. (2011). Héritage et transmission dans la sociologie de Pierre Bourdieu. Idées économiques et sociales (166), pp. 6-14.

Larochelle, M., & Bednarz, N. (1994). À propos du constructivisme et de l’éducation. Revue des sciences de l'Éducation , 20 (1).

Pompilus, P. (1985). Le problème linguistique haïtien. Port-au-prince: Les éditions Fardins.

Seligman, M. (2013). S'épanouir Pour un nouvel art du bonheur et du bien- être. Paris: Pocket.

Tardif, J., Désilets, M., Paradis, F., & Lachiver, G. (1992, Décembre). Le développement des compétences :cadres conceptuels pour l'enseignement professionnel. Pédagogie Collégiale , VI (2).

----------------

CECRL

ANNEXES 1

Savoir

Enseigner

Apprendre

Former

Enseignant Élève

[1] Modèl konpreyansyon Jean HOUSSAYE, Doktè nan Syans Edikasyon depi 1982, pwofesè nan inivèsite Rouen nan Lafrans epi direktè laboratwa CIVIIC la. Modèl sila a defini nenpot ak pedagojik tankou espas ki genyen ant twa pwent yon triyang: pwofesè a, elèv la, konesans lan. http://www.cafepedagogique.net/lemensuel/lesysteme/Pages/2009/100_JeanHoussaye.aspx

[2] Repetisyon nap pale la pa gen anyen pou l wè ak aprann pa kè san konprann.

[3] Se tradiksyon Florence Lafalaise nan lang fransè

[4] Nan anpil peyi, tankou Lafrans, Etazini, Espay, …elatriye , Gen anpil dispozisyon ki pran pou ede elèv alofòn yo aprann nan yon lang ki pa lang matènèl yo.

[5]Pompilus, P. (1985). Le problème linguistique haïtien. Port-au-prince: Les éditions Fardins.

[6] ibid

[7] Bentolila, A. (2007). Le verbe contre la barbarie. Apprendre à nos enfants à vivre ensemble. Paris: Odile Jacob.

--------------------

Florence Lafalaise, Doktorant nan edikasyon

Espesyalis nan jesyon konfli, negosyasyon ak medyasyon

Espesyalis nan kominikasyon non vyolant

Anseyant

LAVI LEKOL ANN AYITI : BATI KONESANS AK LANG

Lire aussi

Lang mwen

Omaj pou Jean Dédé Dorcély

Ayisyen se non lang nou pale a