« Lang pou lang » nan literati kreyòl lakay

Bèltiz ak mizik nan powèm yo

Publié le 2020-05-21 | Le Nouvelliste

Depi premye lekti yon bon lektè ta fè sou tèks Volcy yo, l ap remake powèt la jwe anpil sou polisemi (plizyè sans mo ka genyen). Anplistou, li maton anpil nan jan l ap plase mo yo youn nan vwazinay lòt. Sa ki vin bay posiblite pou sans mo yo dedouble, eklate, epi kreye yon sans tou nèf chak fwa lektè a refize li powèm lan tankou yon liy dwat. “Son je”se tit yon powèm ki soti nan rekèy Ma drapo Souvnans. Tit sa a jwe sou polisemi. Sou plan semantik, nou ka konprann se sonje powèt la ap mande destinatè a pou l sonje yon bagay. Sa vle di pa bliye l. Men li ta dwe ekri yon sèl mo ki se vèb « sonje ». Paske li dekole mo a, sans lan dedouble. Li evoke yon lòt sans ki ka « se yon je », avèk yon apokòp ki fè l pwononse « son ». Men paske li plase nan vwazinay « pa bliye » malgre sentaks la ta fè kwè se de « je nan tèt » powèt la ap pale, aspè semantik la di lòt sans lan pi evidan. Oubyen ankò, yon sans ki pi evidan se "son" je, sa n te ka rele "bri" je. Paske pi wo a powèt la t ap pale de «bri kè l k ap jwe yon konpa dirèk nan je l» ; epi pi lwen li vin pale de «eko Silans». Kidonk li opoze son ak silans.

Pa bliye son je

S’on zam silansye […]

Se kalte libète sa a ki fè bèltiz nan pwezi, paske li pèmèt nou vyole tout sentaks ak gramè lang lan admèt san nou pa santi nou koupab. Tankou Roland Barthes[5] ta di : se sa tou ki fè nou jwenn plezi, ki fè nou jwi lè nou li tèks la. Youn nan figi estil ki travèse pifò tèks yo se « anafò ». Se yon figi ki pèmèt ou ensiste sou yon reyalite. Mete sou sa, anafò a pèmèt powèm Volcy yo vin chita bab pou bab ak teknik repriz nan mizik. Sa ki fè powèm ki chante sou albòm lan parèt tankou se tèks ki te ekri pou chante menm. Alòske tèks yo pat ekri pou chante. Anreyalite, yon tèks ka pran nesans tou chante osnon pou yo chante l. Men kanta pou powèm, se yon tèks ki ekri pou limenm menm, san l pa bezwen sipò mizikal, nan sans li fèt ak tout mizik li. E se sa ki esans yon powèm. Si w ap li l ou pa ka jwenn mizik ak kadans lan konnen powèt la rate vokasyon li. 

Powèt Isaac Volcy gen yon fasilite pou l sezi reyalite n ap viv chak jou a epi malgre lèd tankou reyalite sa lèd, li chache yon fason ki bèl pou l di l. Bagay moun ap di chak jou, men ke yo pa rive di senp epi bèl konsa, paske tout moun pa powèt : 

Se pa lekòl ki montre w konte manman

Men w aprann konte sou fòs ou

Tout kwa kwabosal

Pouse rasin sou tèt ou […]  

Powèm Volcy yo mètba ak tout mizik yo, tout rit yo. Sa ki fè sou albòm lan, chantè yo rive chante plizyè nan yo san difikilte sou rit konpa ; yon rit mizik ki pa difisil, men ki mande anpil ladrès pou kenbe kadans lan. Men si n’ap gade tematik powèt la trete yo ak emosyon yo konvoke kay lektè a, nou pa remake gen twòp travay ki fèt sou albòm lan nan yon sousi pou makònen tonalite tèks ak tonalite oubyen mòd (mode mineure ou majeure) mizikal tèks yo chante. Anplistou, kòm Konpa se pa yon rit ki gen twòp travay ki fèt nan kesyon aranjman, nyans (nuances), kontrèman ak mizik klasik, kidonk, powèm ki chante yo pa jwenn twòp teren pou yo dodomeya. Pou nou pi klè, gramè Konpa a pa gen ase resous pou pèmèt gramè powèm yo layite kò li. Oudimwens, gen twòp parese k ap pratike konpa kifè li vin parèt yon bagay twò fasil. Twa akò, yon sèl kalte pwogresyon, yon liy melodik prèske inifòm, yon tempo epi tout bagay fini! Prèske pa gen kenn jefò pou satiyèt zòrèy oditè yo ak alterasyon, transpozisyon, krechenndo ak dekrechenndo. Anwetan kèk atis ak kèk Gwoup k ap fè jefò nan sans sa a. Anreyalite se pa yon pwoblèm ki nan esans Konpa nan limenm menm, se pito pratikan yo ki vle l konsa. Pwezi se yon langaj ki chaje ak mouvman, li bezwen yon estil mizik (genre/tendance musical) ki ka pote tout nyans ak mouvman sa yo. Sa ki ta mennen nou mande tèt nou èske se tout kalte powèm yo ka chante sou rit konpa san li pa pèdi nan siyifikasyon l? Lè n ap koute de (2) nan tèks chantè Shamma Lorrédan chante sou albòm lan (Kilti yon pèp, Yo fin ale) nou panse ak yon fòmasyon mizikal tankou « Djakout mizik ». Lorredan mete anpil gwouv ak kreyativte pou seye kenbe nivo ak pwofondè powèm yo, pou chante a pa detenn sou yo. 

Teknik estetik pou di tèks yo

Kit se chante, kit se eslam oubyen resital, kit se powèm yo chante, se yon seri fòm lè yo kontre ak mizik ki mete tansyon epi ki mize sou plizyè pratik diskou ak pèfòmans. Melanj son, sans ak estrikti, se sa ki blayi limyè sou jan enonse powetik la ka devni nèf kon nèf pwen. Nan kesyon melanje son ak tabli yon atmosfè pou di powèm yo, albòm Lang pou langlan fè prèv li. Gen yon amoni ant tèks yo ak atmosfè anrejistreman an fabrike pou rann travay la enteresan. Abiyaj sonò a byen reyisi nan anrejistreman albòm lan. Demach la enteresan lè nou konsidere jan son an konplete siyifyans powèm yo. Lè dizè a di : men kòtèj la ap pase, ou tande sirèn anbilans lan. Se yon pwosede ki pèmèt tout sans yo patisipe epi enplike nan lekti ak sezi powèm lan. Sou plan semyolojik, nou ta ka konpare l ak pwosede ki rele kaligram lan kote tèks la pran fòm yon desen ki sikjere sans reyalite l ap dekri a. Gen plizyè lòt egzanp ankò nou te ka site. Mete sou sa, gen yon koral ak vwa yon fanm an aryèplan ki akonpanye dizè a ak yon bèl amoni twa vwa de baz yo; Sa ki rann diksyon tèks la pi bèl.

Pwozodi  nan tèks yo sou albòm lan 

De premye eleman n ap manyen nan kesyon sa a, se « aferèz » ak « apokòp » ki se de pwosede ki pèmèt nou koupe yon mo nan kòmansman li (aferèz) osnon nan finisman li (apokòp), nan lide pou di mwens pawòl. Sa ki fè grafi mo a chanje. Sa vi n gen ensidans sou fason li pwononse, menm lè sans lan pa chanje. Kreyòl ayisyen an sèvi ak pwosede lengwistik sa a anpil. Nan powèm ki parèt sou albòm Volcy a, gen plizyè ka kote malgre powèt la pa koupe mo a lè l ap ekri l, men dizè a blije koupe l lè l ap di powèm lan. Paregzanp, nan powèm M pa bezwen karèm, men sa ki ekri:

O van vini vini

O van vini ma ba w bonbon […]

Men lè n ap tande jan Fouad di powèm lan, li blije koupe sentag « ba w » la pou l pwonnonse l « bò ». Nan menm powèm sa a nou li

Pyès sanba pat konn dekou (aferèz ak apokòp)= pate konnen

Lang lan son lanp limen (aferèz ak apokòp) = se yon

Nan powèm ki gen tit Kilti yon pèp, gen yon kesyònnman ki travèse tout tèks la. Li kòmanse ak pwonon entèwogatif « Pouki ». Men, pouki se yon apokòp. Se mo « poukisa » ki koupe ki vin bay « pouki ». Tout eleman sa yo jwe nan aksan ak pwononsiyasyon mo yo sou albòm lan. Yon lòt eleman n ap siyale se lè nou kontre yon mo angle tankou « foul » nan yon powèm. 

Widles Fils Tanis Auteur

Réagir à cet article

Nous avons remarqué que vous utilisez un bloqueur de publicité.

Notre contenu vous est présenté gratuitement à cause de nos annonceurs. Pour continuer à profiter de notre contenu, désactivez votre bloqueur de publicité.

C'est éteint maintenant Comment désactiver mon bloqueur de publicité?

How to disable your ad blocker for our site:

Adblock / Adblock Plus
  • Click on the AdBlock / AdBlock Plus icon on the top right of your browser.
  • Click “Don’t run on pages on this domain.” OR “Enabled on this site.”
  • Close this help box and click "It's off now".
Firefox Tracking Prevention
  • If you are Private Browsing in Firefox, "Tracking Protection" may casue the adblock notice to show. It can be temporarily disabled by clicking the "shield" icon in the address bar.
  • Close this help box and click "It's off now".
Ghostery
  • Click the Ghostery icon on your browser.
  • In Ghostery versions < 6.0 click “Whitelist site.” in version 6.0 click “Trust site.”
  • Close this help box and click "It's off now".
uBlock / uBlock Origin
  • Click the uBlock / uBlock Origin icon on your browser.
  • Click the “power” button in the menu that appears to whitelist the current website
  • Close this help box and click "It's off now".