« Lang pou lang » nan literati kreyòl lakay

Djakout pwezi

Publié le 2020-05-22 | Le Nouvelliste

O van vini vini

O van vini ma ba w bonbon […]

Men lè n ap tande jan Fouad di powèm lan, li blije koupe sentag « ba w » la pou l pwonnonse l « bò ». Nan menm powèm sa a nou li

Pyès sanba pat konn dekou (aferèz ak apokòp)= pate konnen

Lang lan son lanp limen (aferèz ak apokòp) = se yon

Nan powèm ki gen tit Kilti yon pèp, gen yon kesyònnman ki travèse tout tèks la. Li kòmanse ak pwonon entèwogatif « Pouki ». Men, pouki se yon apokòp. Se mo « poukisa » ki koupe ki vin bay « pouki ». Tout eleman sa yo jwe nan aksan ak pwononsiyasyon mo yo sou albòm lan. Yon lòt eleman n ap siyale se lè nou kontre yon mo angle tankou « foul » nan yon powèm. 

Djakout mwen foul rabouch

Sa pwouve nou ke paske powèt la ap viv Ozetazini, kidonk kreyòl la an kontak ak angle, chak lang sa yo prete mo nan men lòt anba plim Volcy pou dekri reyalite l vle dekri yo. Sèlman, nou twouve gen kèk erè ki glise nan òtograf kèk mo. Nouvo òtograf kreyòl la pa dakò apostwòf ni tirè pou fè kontraksyon oubyen apokòp ak aferèz. Yo pito sèvi ak espas. Men nou remake powèt la sèvi ak apostwòf lè pou l ekri : s’on zam silansye [sic]. Anplis, nan kesyon vokabilè, « nouvèl lin » plis sanble franse. Kreyòl gen pwòp fason orijinal li pou di sa powèt la te anvi di a. Sa lakòz lè pou dizè a pwononse, li bay pwononsiyasyon franse a ak bouch pwenti : « lune ». Nan kesyon rit ak entonasyon nou panse tèks ki titre Dans Petwokarayib la se youn ki pi reyisi. Aksantyasyon l (dire silab yo/ entansite son/ wotè melodik…) byen byen reyisi. Tout twa fòm aksantyasyon yo (aksan demakatif, aksan ensistans, aksan kontrastif) prezan nan tèks la. Sa ki fè jan l di a ekspresif anpil. Yon lòt tèks ke diksyon li reyisi byen ankò dapre tout kritè nou te site anvan yo, se M pa bezwen karèm. Dizè a chanje entonasyon lè sa nesesè, li varye rit la, li mete entansite kote li dwe fè sa, debi vwa li nòmal. Li kite espas pou tande kòd gita a, talan gitaris la k ap graje akò yo an apèj ak vwa tanbou a k ap gonde anba anba. Dizè a mete aksan sou mo tankou : van/ vini/ bonbon/ anvi/ fè m vini…ki se mo ki pi enpòtan nan powèm nan.

Ki enfliyans ak avni albòm pwezik Volcy a?           

Jès Isaac Volcy a ka gen anpil enfliyans sou lòt albòm ki gen pou wè jou nan jou k ap vini yo. Anvan tout bagay, li se yon tantativ pou kraze miray jeriko ki separe (decloisonner) sa nou rele kilti mas pèp ak kilti elit la. Pwezi te toujou konsidere tankou yon kilti moun save. Se pa tout bouda chire ki te gen aksè avè l. Pran pwezi pou foure l nan chante/kilti mas pèp la, se yon avanti ki parèt oze ! Men ki gen tout sans li. Gen kèk moun ki ka di men sa pawòl sa vle di, paske pifò chante vodou ak chante ki nan oraliti nan kilti pèp ayisyen an se pwezi ! Men n ap dakò tou ke pazavan travay ekriven Mouvman Endijenis yo, pwezi se dènye non yo t ap bay chante sa yo ! E menm jiskaprezan gen redikòd pou bay chante sa yo estati saa. Pou prèv, konbyen antoloji ak revi ki enterese ak kèk nan chante sa yo lè y ap konpile powèm pou pibliye ?

Nan yon lòt bò, sa ka pote pratikan Konpa yo regade kisa y ap ekri kòm tèks pou yo chante. Eske jès Volcy a pa tou mache ak pwopozisyon tankou : tèks konpa yo ka pi bon ke sa y ap ofri konsomatè yo. Yo pa oblije plat, san pwofondè konsa. Se pa sèl melodi ak rit ki fè mizik. Lè n ap tande jan swadizan kèk atis/chantè ap maspinen yon tèm tankou Lanmou nan mizik konpa, nou mande tèt nou ki avni travay Nemours Jean Baptiste la ? Li kapab tou yon tantativ demokratizasyon yon za (pwezi) ki jiskaprezan pat desann nan lari a, ki pat al jwenn majorite a. Lè n ap konsidere ak vitès Rezo sosyal yo ap vale teren, jan avni liv enprime menase jounen jodi, nou gen dwa mande tèt nou èske se pa yon rezon anplis ki pouse powèt la anplwaye taktik sa a ? Oudimwens, lè n ap konsidere jounen jodi moun plis tande mizik pase yo li, nou ta mande tèt nou èske se pa Endistri kiltirèl yo ki pouse sanba a anbrase pwojè sa a ? Dòtan ke nou konnen l ap viv nan yon peyi kote mizik ayisyen an fè plis bri pase liv ! Petèt vè sa yo te ka pote yon ti kras limyè pou nou :

Pwezi a fin mi sou pye

Pa gen gòl pou m keyi l

Fistibal mwen nan men m

Yon wòch vizè mwen bezwen

Twòp mo tonbe dèyè imaj […]

Men alaverite, kesyon sa yo nou pa ka reponn yo nan jwèt konsa. Fòk ta gen yon bon etid ki fèt sou fason konsomatè/reseptè yo resevwa albòm lan. Sa nou ta ka rele yon etid sou teyori resepyon zèv. Dòtan ke nou konnen albòm lan poko pibliye epi sikile an Ayiti. Se apre yon vant ak siyati an Ayiti, apre reyaksyon lektora k ap viv nan peyi Dayiti (majorite a) nou ta ka fin degaje epi jije avni albòm pwezik sa a.

Boutofen, nou twouve demach Volcy a gen orijinalite lè li dakò reyini plizyè vwa (fanm kou gason) plizyè estil pou li reyalize pwojè sa a. se yon prèv ke sanba a kwè nan solidarite ak tèt ansanm. Dayè se pa pou san rezon tou li te chwazi batize sware premye piblikasyon albòm lan nan Òlando « Sware demwatye ».

[1] Isaac Volcy, Lang pou lang. Haitien Born Mizik & Powrec studio.

[2] Aux Sources du compas  haïtien. Entretien de Luigi Elongui avec Ralph Boncy : https://africultures.com/aux-sources-du-compa-haitien-377/

[3] Michel Gribenski, « Littérature et musique », Labyrinthe [En ligne], 19 | 2004 (3), mis en ligne le 19 juin 2008, consulté le 2 mai 2020. URL : http://journals.openedition.org/labyrinthe/246 ; DOI : 10.4000/ labyrinthe.246

[4] Jean Robert Placide, Michel-Ange Hyppolyte, Fòm pwezi kreyòl. Sosyete koukouy : http://www.potomitan.info/ayiti/pawol_kreyol2.php

[5] Roland Barthes, Le plaisir du texte. Seuil, (1973) 2002.

Auteur

Réagir à cet article

Nous avons remarqué que vous utilisez un bloqueur de publicité.

Notre contenu vous est présenté gratuitement à cause de nos annonceurs. Pour continuer à profiter de notre contenu, désactivez votre bloqueur de publicité.

C'est éteint maintenant Comment désactiver mon bloqueur de publicité?

How to disable your ad blocker for our site:

Adblock / Adblock Plus
  • Click on the AdBlock / AdBlock Plus icon on the top right of your browser.
  • Click “Don’t run on pages on this domain.” OR “Enabled on this site.”
  • Close this help box and click "It's off now".
Firefox Tracking Prevention
  • If you are Private Browsing in Firefox, "Tracking Protection" may casue the adblock notice to show. It can be temporarily disabled by clicking the "shield" icon in the address bar.
  • Close this help box and click "It's off now".
Ghostery
  • Click the Ghostery icon on your browser.
  • In Ghostery versions < 6.0 click “Whitelist site.” in version 6.0 click “Trust site.”
  • Close this help box and click "It's off now".
uBlock / uBlock Origin
  • Click the uBlock / uBlock Origin icon on your browser.
  • Click the “power” button in the menu that appears to whitelist the current website
  • Close this help box and click "It's off now".