Diskriminasyon kont kreyòl ann Ayiti se yon mepri pou dwa timoun epi sa frennen devlopman peyi a

Publié le 2017-02-02 | Le Nouvelliste

National -

Sistèm edikasyon ann Ayiti a se yon sistèm k ap bloke pwogrè moun ki pa pale franse. Sa vle di : se yon sistèm k ap koze echèk pifò moun nan peyi a. Ayiti se youn nan ra peyi kote lang sa a ke tout moun pale a se pa li ki sèvi ditou ditou kòm lang prensipal nan sistèm lekòl la, ni nan ansèyman ni nan egzamen. E poutan, ansèyman nan lang matènèl enpòtan anpil pou pwoteksyon dwa timoun, pou konbat diskriminasyon, pou edikasyon bon kalite epi pou chans egal ego pou tout moun. Nan Plan Operasyonèl 2010–2015, Ministè Edikasyon Nasyonal ak Fòmasyon Pwofesyonèl ann Ayiti (MENFP) te anonse objektif pou yon “bilengwis ekilibre”. Sa ta vle di, MENFP ta vle pou tout peyi a ta vin metrize ni franse ni kreyòl. Men, MENFP pa janm gen okenn mwayen pou fè objektif sa a vin reyalite. An tou ka, se yon objektif ki sanble enposib paske peyi a se yon peyi ki an majorite pale kreyòl sèlman epi se yon peyi ki pòv anpil sou plan ekonomik. Epi pifò anseyan yo pa pale franse byen, e pifò Ayisyen viv nan kominote kote pèsonn pa pale franse yon fason regilyè, kit lakay yo, kit nan lekòl yo. Sa se yon sitiyasyon ki fè objektif “bilengwis ekilibre” tou patou ann Ayiti parèt tankou yon rèv ki twò chè pou sosyete a e pou ekonomi peyi a. Prèske chak grenn Ayisyen ann Ayiti pale kreyòl paske se nan sèl lang sa a yo leve depi yo tou piti. Pousantaj Ayisyen ann Ayiti ki konn franse pa depase 10%, e si n ap konte moun sa yo ki pale franse fen nèt kòm natif natal yo, nou ka jwenn sèlman 3% petèt. Kon sa, sèvi ak kreyòl san rezèv nan tout nivo edikasyon, administrasyon, lajistis, eks., se yon metòd ki endispansab pou n garanti tout Ayisyen jwenn menm chans pou yo reyisi nan lavi, san diskriminasyon. Lang matènèl se yon zouti ki enpòtan anpil anpil pou envestisman nan bon jan fondasyon, fondasyon k ap rete solid pou timoun kou granmoun ka devlope kapasite pou rezoud pwoblèm epi ede nan devlopman ekonomik peyi a. Se prensip fondal natal sa a k ap gide travay Inisyativ MIT-Ayiti, ki jwenn finansman Fondasyon Nasyonal Lasyans oz Etazini (US National Foundation) depi ane 2012. Pwojè a bay anseyan ann Ayiti fòmasyon sou dènye teyori edikasyon modèn ansanm ak bèl kalite resous pedagojik, tou sa an kreyòl. Kon sa Inisyativ la pote yon kontribisyon dirèk nan Objektif Devlopman Milenè yo, espesyalman objektif ki chita sou yon edikasyon kalite san diskriminasyon. Ann atandan, malgre tout kantite plan ak dokiman k ap fè pwomosyon itilizasyon kreyòl nan edikasyon, lekòl yo kontinye ap enpoze franse kòm lang prensipal pou ansèyman ak egzamen. Anpil kote ann Ayiti, pa gen egzamen ofisyèl an kreyòl. E menm lè elèv yo jwenn chans fè egzamen an kreyòl, anpil ladan yo pito fè egzamen an an franse paske yo te gentan aprann leson yo pa kè an franse, menm lè yo pa fin konprann tout bagay oubyen yo pa konprann anyen ditou nan sa yo etidye a. An jeneral, elèv yo pa jwenn ase liv an kreyòl pou matyè y ap etidye yo, sitou pou syans ak matematik nan nivo avanse. Gen twòp lekòl kote yo toujou ap pini elèv, imilye yo, e yo menm mete yo deyò lè yo pale kreyòl nan lekòl la. Kesyon pini timoun poutèt yo sèvi ak pwòp lang matènèl pa yo konn kraze abilite yo, espri kreyatif yo ansanm ak byennèt mantal yo. Sou chak dis timoun ki kòmanse premye ane fondamantal, se sèlman yon grenn (10%) ki rive fini lekòl, dapre rapò Gwoup Travay sou Edikasyon ak Fòmasyon (Groupe de Travail sur l’Éducation et la Formation ; sa se yon rapò ke leta ayisyen te finanse e ki te parèt an 2011). Kounye a, an n kalkile gen apeprè 10% Ayisyen ki pale franse a diferan nivo, anplis kreyòl ke tout Ayisyen pale. Si 10% sa a ki pale franse plizoumwen matche ak 10% sa a ki rive fini lekòl, sa ka sanble kòm si sistèm lekòl ann Ayiti gen yon wòl enpòtan tout bon nan inegalite sosyo-ekonomik sa a k ap pede repete nan peyi a atravè diskriminasyon lengwistik pami lòt kalte diskriminasyon. Se tout kalte ajisman sa yo, mete sou mank resous, ki lakòz inegalite ekonomik sa a nan sosyete nou an. Mepri sa a pou dwa lengwistik popilasyon an, ki se yon kalte “diskriminasyon lengwistik” oswa “apatèd lengwistik”, ap dechèpiye sante mantal popilasyon an ansanm ak santiman apatenans li, etan li bloke ni pwogrè akademik ni devlopman sosyo-ekonomik popilasyon an. Fason sistèm lekòl nan peyi tankou Fenlann bay bon rannman montre nou ki jan timoun ka reyisi pi byen nan aprann yon dezyèm lang, ansanm ak prèske tout lòt matyè, lè yo gen baz akademik solid nan lang sa yo ke yo pale tou lè jou kòm lang natif natal yo lakay yo ak nan kominote sa yo kote y ap viv. Youn nan baz akademik sa yo ki dwe djanm nèt depi nan ti klas yo se lekti ak ekriti. Nan lide sa a, sèvi ak lang kreyòl la pou timoun yo aprann li ak ekri, ansanm ak lòt konesans de baz, se yon etap ki nesesè pou ti Ayisyen aprann dezyèm lang tankou franse, angle ak espayòl. LANG SA YO, KE N RELE « LANG ENTENASYONAL », ENPÒTAN TOU. E FOK TIMOUN YO APRANN YO NAN BON KONDISYON. KI FE FOK LEKOL YO ANSEYE LANG « ENTENASYONAL » SA YO KOM DEZYEM LANG POU TIMOUN SA YO KI LEVE NAN PALE KREYOL SELMAN. Se egzakteman metòd sa a ki mache nan sistèm edikasyon ki chita sou kreyòl epi ki bay bon rezilta, tankou jan sa fèt nan Lekòl Kominotè Matènwa (LKM) nan Lagonav. Kounye a, gras a finansman enstitisyon ameriken tankou National Science Foundation ak World Vision, LKM se yon modèl pou lòt lekòl nan zòn lan. Timoun LKM yo rive li twa fwa pi byen an jeneral pase timoun ki nan lekòl ki sèvi ak franse nan sistèm edikasyon pa yo. Li klè, sèvi ak lang matènèl nan edikasyon ka pote chanjman. Òganizasyon entènasyonal, tankou Nasyonzini, ansanm ak peyi ki ladann yo, ta dwe veyatif pou divèsite lengwistik sèvi kòm bon jan zouti pou pèmèt tout moun sou latè beni gen menm chans pou yo jwenn edikasyon. Se menm divèsite lengwistik sa a ki pou ede nan pwoteje dwa tout timoun tou patou sou latè. Òganizasyon sa yo k ap defann dwa moun ta dwe veye si dokiman leta ak dokiman òganizasyon entènasyonal yo, ansanm ak materyèl pedagojik ki nan sit entènèt, rezo sosyal, silabis, liv lekòl, egzamen, nòt, elatriye, pibliye nan lang matènèl popilasyon an. Mòd kontwòl kon sa ta ka pèmèt òganizasyon sa yo jwenn done ki etann sou yon peryòd manch long pou yo mezire pwogrè ki makonnen ak itilizasyon lang matènèl. Tout sektè nan òganizasyon sa yo ak nan sosyete sivil k ap defann dwa moun ta dwe veyatif sou itilizasyon reyèl lang ak pratik edikasyon sa yo ki gen konsekans dirèk sou timoun yo. Ann Ayiti, pa egzanp, pifò dokiman nan administrasyon, lajistis ak edikasyon ekri sèlman an franse. Pami dokiman an franse sa yo, nou jwenn dokiman ki soti nan òganizasyon sa yo ki bay tèt yo kòm misyon ofisyèl pou yo fè pwomosyon edikasyon ak dwa timoun. Yon egzanp sou sa se yon sit entènèt UNICEF ki rele “Timoun yo! La voix des enfants d’Haïti”: Sa ki byen parèt nan paj akèy sit la se Konvansyon Nasyonzini sou Dwa Timoun. Men, ata sit sa a vyole dwa timoun yo kòm li parèt sèlman an franse ak ann angle, epi li pa an kreyòl, ki se sèl lang pifò timoun kou granmoun ann Ayiti pale. Sa ki pi rèd, pifò piblikasyon ki parèt nan biwo leta ann Ayiti, ata nan Ministè Edikasyon Nasyonal ak Inivèsite Leta d Ayiti epi nan enstitisyon pou dwa moun tankou Office de la Protection du Citoyen, tout pase Konstitisyon 1987 Ayiti a anba pye yo. Piblikasyon sa yo meprize egzijans sa a ke Konstitisyon an fè pou franse ak kreyòl sèvi kòm 2 lang ofisyèl peyi a, kote kreyòl se sèl lang ki simante tout Ayisyen ansanm. Kalte ajisman lengwistik sa yo mete majorite popilasyon an sou kote. Anvan Inisyativ MIT-Ayiti te egziste, pa t gen okenn materyèl oswa zouti nimerik pou anseye syans ak matematik an kreyòl nan nivo inivèsitè. Jounen jodi a, pwojè a deja devlope yon bèl kantite resous k ap ede syans ak matematik wo nivo gaye an kreyòl san baryè, san diskriminasyon, san fòs kote. Inisyativ la vin pote kole ak yon ti kantite òganizasyon ki ann Ayiti e lòt bò dlo e ki toujou bezwen plis jèvrin pandan y ap fè pwomosyon edikasyon kalite nan lang nasyonal peyi d Ayiti. Depi 2012, Inisyativ la ap ofri atelye fòmasyon tou, yon fason pou ranfòse konesans pwofesè lekòl segondè ak inivèsite nan pedagoji aprantisaj aktif an kreyòl ak teknoloji pratik pou edikasyon, kote timoun yo ka met men nan sa y ap aprann lan. Kounye a, sa nou bezwen pi plis pou bèl chanjman sa a ateri tou patou nan peyi a se travay men nan men ak enstitisyon lokal ak entènasyonal: gouvènman ak tribinal, lekòl ak inivèsite, konpayi telekominikasyon, ajans finansman ak ONG, elatriye. Se antite sa yo ki ka ede nou chanje vye prejije ki te toujou mete lang kreyòl la sou kote, depi twò lontan, nan enstitisyon ak aktivite k ap simaye konesans ak pouvwa. Se kon sa n ap trase chimen pwogrè pou n rive kreye yon nouvo sistèm edikasyon kalite ki pral ofri chans egal ego pou tout moun, ann Ayiti ak nan tout lòt peyi. ---------- Se Michel DeGraff (nan Massachusetts Institute of Technology) ki ekri atik sa a. http://mit.edu/degraff http://facebook.com/michel.degraff http://facebook.com/MITHaiti Atik sa a te parèt nan blòg pou Open Global Rights: https://www.opendemocracy.net/openglobalrights/michel-degraff/haiti-s-linguistic-apartheid-violates-children-s-rights-and-hampers- Biyografi: Michel DeGraff se yon lengwis nan MIT ki travay sou sentaks, sou devlopman lang kreyòl kòm fenomèn chanjman lengwistik ki inivèsèl, epi sou wòl lang matènèl kòm zouti pou tout moun jwenn edikasyon. DeGraff se direktè Inisyativ MIT-Ayiti, li se reprezantan Sosyete Lengwistik oz Etazini (“Linguistics Society of America”) nan kowalisyon pou Syans ak Dwa Moun nan Asosyasyon Ameriken pou Avansman Lasyans (“AAAS Science & Human Rights Coalition”) epi li se youn nan manm fondatè Akademi Kreyòl Ayisyen.

Se Michel DeGraff (nan Massachusetts Institute of Technology) ki ekri atik sa a. Auteur

Réagir à cet article